انجمن علمی زمین شناسی دانشگاه تهران

هالون‌ها يكي از گازهاي مخرب لايه اوزن هستند كه در كپسول‌هاي آتش نشاني براي خاموش كردن آتش استفاده مي‌شوند.

با وجود خواص بسيار مناسب براي خاموش ساختن آتش در اين گازها ، اين مواد جزو فهرست مواد تحت كنترل پروتكل مونترال قرار دارد و به دليل توان تخريب اوزن بايد از چرخه مصرف حذف شوند.

بررسي‌ها نشان داده است با اين كه ميزان كل مصرف اين مواد در جهان حدود ‪۲‬درصد است اما اين گازها موجب تخريب بيش از ‪۲۵‬درصد لايه اوزن مي‌شوند.

براساس مفاد پروتكل مونترال ، كشورهاي عضو موظف به حذف توليد و مصرف مواد مخرب لايه اوزن - بنا بربرنامه زماني ارايه شده در اين پروتكل - هستند.

جمهوري اسلامي ايران نيز كه در سال ‪ ۱۹۹۰ ) ۱۳۶۹‬ميلادي) به عضويت اين پروتكل درآمده است و از آن زمان تاكنون فعاليت‌هاي بسياري در زمينه حذف مصرف مواد مخرب لايه اوزن در صنايع مختلف مصرف‌كننده اين مواد از جمله صنايع توليد تجهيزات سرماساز ، توليد اسفنج و صنعت كشاورزي داشته است.

از اين رو ايران نيز موظف است تا به ديگر تعهدات اين پروتكل عمل كند.

ماندانا القاصي مجري طرح برنامه مديريت هالون با توجه به فرارسيدن روز زمين پاك ( دوم ارديبهشت ماه ) به خبرنگار ايرنا گفت : بررسي‌ها نشان مي دهد كه هالون‌ها يكي از مواد مخرب لايه اوزن است كه سلامت كره زمين را تهديدمي كنند ، طبق برنامه زمانب بندي پروتكل مونترال به منظور حفاظت از لايه اوزن احداث سيستم‌هاي جديد هالون ممنوع اعلام شده است و با متوقف شدن توليد هالون ، مصرف‌كنندگان اين ماده موظف به جايگزيني آن با ساير عوامل خاموش‌كننده آتش و سازگار با قوانين و مقررات جاري زيست محيطي شده اند .

وي افزود: از اين رو كشورهاي عضو پروتكل مونترال ملزم به اعمال كنترل در توليد و مصرف و در نهايت حذف مصرف هالون‌ها تا سال ‪ ۲۰۱۰‬ميلادي هستند .

بر اين اساس بعد از اول ژانويه سال ‪ ۲۰۱۰‬ميلادي تنها هالون‌هاي بازيافتي مي توانند مورد مصرف قرار گيرند و اين امر فقط تحت نظر ارگان‌هاي دولتي وبين‌المللي همچون دفتر حفاظت لايه اوزن سازمان حفاظت محيط زيست امكان پذير است .

***ايران و حذف هالون ها
مجري طرح برنامه مديريت هالون گفت : در اين راستا دفتر حفاظت لايه اوزن با همكاري آژانس توسعه فرانسه ( به صورت همكاري دو جانبه ) و با استفاده از تسهيلات صندوق چند جانبه پروتكل مونترال اقدام به اجراي طرح برنامه مديريت هالون به منظور حذف مصارف غير ضروري هالون در كشور كرده است .

وي افزود : اين طرح شامل سه بخش عمده ايجاد مركز تبادل اطلاعات ، ايجاد بانك فيزيكي هالون و آموزش كمك‌هاي فني بوده است كه هم اكنون در كشور در حال اجرا است .

القاصي با اشاره به ايجاد مركز تبادل اطلاعات دراين زمينه افزود: اين بخش شامل اطلاعات فني ، اقتصادي و ساير موارد مرتبط با هالون‌ها است كه دفتر حفاظت لايه اوزن هم اكنون در حال جمع آوري تمامي اطلاعات مربوط به شركت‌هاي تامين‌كننده خدمات و مصرف‌كننده هاي هالون است .

وي ادامه داد: بانك فيزيكي هالون نيز به منظور بازيافت ، بازگردش هالون ها و پوشش مصارف ضروري ايجاد مي‌شود.

به گفته اين كارشناس ، دراين بخش مراكز بانك فيزيكي هالون براي جلوگيري از انتشار بي‌مورد هالون در هوا و نيز فراهم آوردن هالون براي شركت‌ها و يا سازمان‌هاي كه مصرف هالون در آنها بنا به تشخيص گروه مشاورين هالون ضروري است ، كاربرد دارد.

به گفته وي اين مركز همچنين مسوول دريافت هالون‌ها از استفاده كنندگاني است كه تجهيزات مصرف‌كننده هالون يا اطفاي حريق خود را از رده خارج و يا تجهيزات فعلي را جايگزين دستگاه‌هاي بدون مصرف هالون كرده‌اند .اين مركز هالون‌هاي بازيافتي را مطابق معيار تعريف شده به استفاده كنندگاني كه نياز حياتي و ضروري به مصرف هالون دارند ، خواهند فروخت .

بر اين اساس آموزش كمك‌هاي فني به مراكز مصرف‌كننده هالون در خصوص مديريت استفاده از هالون يا جايگزيني اين مواد نيز ضروري است كه اين امر در حال اجرا در كشور است .

*** آشنايي با هالون ها
هالون از مشتقات هيدروكربن‌هاي متان (‪CH4)‬يا اتان (‪C2H6)‬كه به جاي يك يا چند هيدروژن آن‌ها ، يك يا چند عنصر هالوژن ( شامل عناصر گروه هفتم جدول تناوبي عناصر كه عبارتند از فولور(‪ , )F‬برم (‪ , )Br‬كلر (‪ )Cl‬و يد (‪( )I‬ جايگزين شده است، به تركيب اين مواد كه در سيستم‌هاي اطفاي حريق به طور گسترده‌اي مورد بهره برداري قرار مي‌گير د، هالون مي‌گويند به عبارت ديگر مي‌توان گفت هالون‌ها هيدروكربن‌هاي هالوژن دار شده هستند.

چهار هالون به طور خاص قابليت وسيع براي اطفاي حريق دارند كه شامل هالون ‪، ۱۳۰۱‬هالون ‪، ۱۲۱۱‬هالون ‪ ۲۴۰۲‬و هالون ‪ ۱۲۰۲‬است .

در بين اين تعداد معلوم شد كه هالون ‪ ۱۲۰۲‬سمي‌ترين آنها و هالون ‪ ۱۳۰۱‬از لحاظ تاثيرگذاري و اثر بخشي دومين جايگاه را در بين هالون‌ها دارد و داري كمترين سميت است. بنابراين به تدريج هالون ‪ ۱۳۰۱‬و ‪ ۱۲۱۱‬جايگزين ساير هالون‌ها شدند.

بررسي‌ها نشان داده است كه استفاده از هالون‌ها باعث تخريب لايه اوزن مي شوند و در نتيجه تخريب لايه اوزن باعث كاهش سيستم دفاعي بدن ، آب مرواريد ، سرطان پوست ، پيري زودرس ، كمك به زمين گرمايي ، كندي رشد گياهان ، نابودي زنجيره غدايي دريايي و كاهش محصولات كشاورزي مي‌شود .

عمده مواد شيميايي تخريب‌كننده لايه اوزن سي اف سي‌ها ( كلروفلوروكربن ها ) هستند كه اين گروه نسبت به هالون‌ها قدرت تخريبي كمتري دارند و در صنايع توليد تجهيزات سرماساز ، اسفنج‌هاي نرم و سخت به عنوان پف‌كننده استفاد مي‌شود . علاوه براين مواد مخرب ديگر حلال‌ها (متيل كلروفرم و تتراكلريد كربن) هستند كه عنوان حلال شيميايي در صنايع الكترونيك و خشك شويي‌ها استفاده مي‌شود .

همچنين ماده متيل برومايد ماده ضد عفوني‌كننده در كشاورزي نيز يك نوع مواد مخرب لايه اوزن است كه بر اساس پروتكل مونترال و بر اساس يك برنامه زمان بندي در كشور بايد حذف شود .

*** مدوديت استفاده از هالون در جهان
بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه هالون‌ها در تخريب لايه اوزن نقش مهمي دارند به طوري كه پتانسيل تخريب لايه اوزن هالون ‪۱۳۰۱‬كه به نام تجاري ‪ BTM‬شناخته مي‌شود ‪ ۱۰‬و طول عمري اتمسفري آن ‪ ۶۵‬سال و پتانسيل تخريب هالون ‪ ۱۲۱۱‬كه به نام تجاري ‪ BCF‬شناخته مي‌شود ‪ ۳‬و طول عمر اتمسفري آن ‪ ۱۱‬است كه نسبت به بقيه مواد مخرب لايه اوزن درصدتخريب بالاي دارد به اين ترتيب هالون‌ها به عنوان مواد كنترل شده در پروتكل مونترال شناخته شده اند، بنابراين عامل محدودكننده در استفاده از هالون‌ها اثرات زيست محيطي آنها است . تركيبات هالون اگر چه بسيار محدود مورد استفاده قرار مي‌گيرند ولي مي‌تواند در اثر انتشار در جو به دليل عمر طولاني و تركيب با اوزن استراتوسفر باعث تخريب آن شده و باعث كاهش ايمني جو در برابر پرتوهاي ماوراي بنفش شود .

از اين رو لايه اوزن به عنوان سپر محافظ گياهان حيوانات و انسان در برابر تابش پرتو ماوراي بنفش خورشيد عمل مي‌كند و از برخورد طول موج كشنده آن به زمين جلوگيري مي‌كند و تشعشات جذب شده در اين طول موج‌ها عامل آفتاب سوختگي ، سرطان پوست و آب مرواريد مي‌شود و مي‌تواند با ضعيف كردن سيستم ايمني بدن انسان ، مقاومت او را در برابر بيماري‌ها كاهش دهند.

علاوه بر اين پرتو ماورا بنفش مي‌تواند باعث كندي رشد گياهان و صدمه به ساختار ژنتيكي موحودات زنده شود .

مجري طرح برنامه مديريت هالون در اين مورد گفت : به همين دليل معاهده‌هاي بين‌المللي خصوصا معاهده مونترال به شدت استفاده از اين تركيبات را محدود كرده است . برخورد برخي تركيبات هالون با حريق ممكن است تركيباتي توليد كند كه در اثر سميت آنها ، افراد دچار مخاطره شوند.ا
لقاصي افزود: كلر در بين عناصر هالون فعالتر از سايرين است و ملاحظات بيشتري را مي‌طلبد در نتيجه ، تحقيقات و پيشرفت‌هاي گسترده‌اي هم در مورد جايگزيني هالوكربن‌هاي گازي و مايع و سيستم‌هاي با گازهاي بي‌اثر براي هالون‌ها و شيوه‌ها وروش‌هاي جديد جايگزيني صورت گرفته است كه پس از تصويب پروتكل مونترال و با اعمال الزامات و محدوديت‌هاي اجبار شده در آن ، تلاش گسترده‌اي براي شناسائي مواد و سيستم‌هاي جايگزين صورت گرفت.

***جايگزين‌هاي هالون
مجري طرح برنامه مديريت هالون گفت : موسسات ملي وبين‌المللي مرتبط با حفاظت لايه اوزن در خصوص معرفي جايگزين‌هاي هالون اقدامات فراواني انجام داده‌اند از ان جمله به آدرس اينترنتي‪ http:/www.teap.org‬و ‪http:/epa.gov‬ ‪ /ozone/snap‬مي‌توان اشاره كرد كه با مراجعه به اين سايت ايتنرنتي هر كدام از آنها مي‌توان گزارش‌ها ، ليست جايگزين‌هاي مورد تاييد و حتي توليدكنندگان آنها را دريافت كرد. امروزه جايگزين‌هاي هالون كه برخي از آنها از نظر ساختمان ملكولي شبيه هالون است ولي اثر تخرييي كمتر دارند، معرفي شده اند.

القاصي افزود: برخي از جايگزين‌هاي هالون را مي‌توان مواد شيميائي خشك چند منظوره ، آب خاموش‌كننده هاي ‪ CO2‬سيستم‌هاي هالوكربني غير مخرب لايه اوزن ، سيستم‌هاي گاز بي‌اثر و سيستم‌هاي مه آب را نام برد .

وي ادامه داد: سيستم‌هاي اطفاي حريق مبتني بر هالون تا چندي پيش در كاربردهاي خاص خود پيشرو بوده است و با توجه به وسعت كاربرد و استفاده از آنها مي‌توان گفت ، گوي سبقت را ازساير سيستم‌هاي هم رده و مشابه خود ربوده بودند اما امروز به علت مشكلات زيست محيطي شديد اين مواد عملا عمر استفاده از آنها رو به پايان است .

منبع: ایرنا