انجمن علمی زمین شناسی دانشگاه تهران

مهندس نصرالله خادم
بنيانگذار سازمان زمين شناسى فارغ‌التحصيل دانشکدة معدن پاريس، در سال 1341 سازمان زمين‌شناسى ايران را بنيانگذارى نمود و تا سال 1353 رياست اين سازمان را به عهده داشت.در طى دوران رياست ايشان، سازمان زمين شناسى ايران توانست بخش درخور توجهى از کشور را مورد بررسى‌هاى زمين‌شناسى و اکتشافات معدنى اصولى قرار دهد.  راهبرى‌هاى خردمندانة آقاى مهندس خادم سبب گرديد تا سازمان زمين‌شناسى ايران در اندک مدت در مجامع بين‌المللى حضور فعال داشته و مطرح باشد. در طى دورة بازنشستگى، ايشان همواره نهالى را که خود بارور کرده بود زير نظر داشت و هيچ چيزى مثل فعاليتهاى علمى سازمان وى را شاد نمى‌ساخت. روانش شاد باد

معرفی

سازمان زمين‌شناسى و اکتشافات معدنى کشور در سال 1962 ميلادى مطابق با 1341 هجرى شمسى با همکارى سازمان ملل تاسيس گرديد. سازمان زمين‌ شناسى و اکتشافات معدنى کشور مسئول انجام بررسيهاى زمين‌شناسى و معدنى در سراسر کشور، جمع‌آورى نتايج فعاليتهاى انجام شده در اين زمينه، ايجاد هماهنگى بين چنين فعاليتها، تهيه ، تکميل و انتشار نقشه‌هاى زمين شناسى ايران مى‌باشد. در سال 1999، وظايف اکتشافى وزارت معادن و فلزات تماما به سازمان زمين شناسى و اکتشافات معدنى ايران محول گرديد. سازمان در حال حاضر مسئول مطالعات زمين‌شناسى کشور، و ارزيابى اکتشافى منابع معدنى بجز هيدروکربورها مى‌باشد. گروه‌هاى مختلف سازمان مانند، چينه‌شناسى، سنگ‌شناسى، رسوب‌شناسى، زمين شناسى دريايى ، فسيل‌شناسى، زمين‌ساخت، لرزه زمين‌ساخت، اکتشاف، ژئوفيزيک، ژئوشيمى، ژئومتيکس و آزمايشگاههاى مختلف بر اساس رهنمودهاى کلى که توسط وزارت معادن و فلزات تصريح و در چهارچوب قانون جديد معادن که اخيرا به تصويب رسيده است اين فعاليتها را به انجام مى‌رسانند.

اين سازمان در حال حاضر با حدود 700 نفر پرسنل با مدارج علمى بالا و بهره گيرى از تجهيزات آزمايشگاهى و امکانات کامپيوترى توان اجراى پروژه‌هاى تحقيقاتى و اکتشافى را با کيفيت بالا دارا است. اداره مرکزى سازمان در تهران مى‌باشد. در پنج ناحيه شمال خاورى (تبريز)، شمال باخترى (مشهد)، جنوب (شيراز)، جنوب باخترى (اهواز)، و جنوب خاورى (کرمان) مراکزى براى ارائه خدمات زمين‌شناسى منطقه‌اى تÞسيس گرديده است. سازمان زمين‌شناسى و اکتشافات معدنى کشور همچنين با ديگر سازمان‌ها در ايران و خارج از ايران همکارى‌هاى متقابل و برنامه‌هاى تحقيقاتى مشترک دارد. سازمان زمين‌شناسى و اکتشافات معدنى کشور به منظور انتقال دانش زمين‌شناسى و انتشار يافته‌هاى نوين علمى، از پاييز سال 1992 ميلادى مطابق با 1370 هجرى شمسى شروع به انتشار (فصل‌نامه علوم زمين) نموده است.

تحقیقات

پژوهشکده علوم زمين سازمان در سال 1994 ميلادى (1374 هجرى شمسى) تÞسيس گرديده است و بطور فعال در پروژه‌هاى تحقيقاتى مربوط به زمين‌شناسى محض و زمين‌شناسى کاربردى شرکت داشته است.

موضوعات خاص فعاليتهاى تحقيقاتى سازمان شامل

تحقيقات سيستماتيک پايه‌اى، اساساً شامل تهيه و تلفيق نقشه‌هاى زمين شناسى در مقياسهاى 1/100000 و 1/250000 و مطالعه زمين شناسى، ساختار و زمين‌ساخت مى‌باشد. تحقيقات تخصصى شامل مطالعات ژئوفيزيکى، ژئوشيميايى، فسيل شناسى، ساختارى و کانى شناختى مى باشد که منتج به تلفيق نقشه‌هاى موضوعى مى‌گردد. اکتشاف، ثبت و ارزيابى منابع معدنى جهت توسعه مواد خام معدنى و منابع انرژى، پايه‌هاى صنعتى کشورو همچنين تشويق سرمايه‌گذارى توليدى مى‌باشد. در بررسيهاى زمين‌ساخت جهانى، زمين ساخت، لرزه زمين‌ساخت و مسائل زيست محيطى که يا مربوط به پديده‌هاى فاجعه‌آميز (نظير زلزله و زمين‌لغزش) و يا در ارتباط با برنامه‌ريزى و اجراى پروژه‌هاى فنى و توسعه‌اى (سدها، بزرگراه‌ها، تونلها، برنامه‌ريزى شهرى و غيره) مى‌باشد. انجام اهداف فوق از طريق تحقيقات تخصصى مختلف در اين زمينه صورت مى‌پذيرد. مطالعات آزمايشگاهى مخصوص يا بطور مستقل و يا براى تکميل کارهاى صحراى انجام مى‌پذيرد. روشهاى دورسنجى و GIS (سيستم اطلاعات جغرافيايى) بطور وسيعى در دپارتمان‌هاى مربوطه براى تلفيق و توليد نقشه‌هاى موضوعى و زمين شناسى بکار گرفته مى شود. از امکانات فوق‌الذکر براى انجام مطالعات امکان‌پذيرى جهت شناسايى توان اقتصادى معدنى استفاده مى‌گردد. مرکز داده‌ها (شامل کتابخانه)، بخش کامپيوتر، آرشيو عکس‌هاى هوايى و نقشه‌هاى توپوگرافى، آزمايشگاه، کارتوگرافى و بخش تحقيقات زمين، از واحدهاى اجرايى براى ارائه خدمات و کمک رسانى در سازمان مى‌باشند.

نقشه هاى زمين شناسى منطقه اى

تهيه و تلفيق نقشه‌هاى زمين‌شناسى در مقياس‌هاى 250000 :1 و 100000 :1 (نقشه‌هاى زمين‌شناسى با مقياس‌هاى بزرگتر در صورت لزوم توليد خواهد شد) از نقشه‌ها براى مطالعات پايه در زمين شناسى اقتصادى، علوم محض و مهندسى بهره گرفته مى‌شود. نقشه‌هاى تلفيق شده ذيل در حال حاضر در سازمان موجود مى‌باشند. نقشه‌هاى زمين شناسى به مقياس 250000 :1 (121 برگ) که سطح کشور ايران را مى‌پوشاند. گزارشات توصيفى در بسيارى از موارد موجود مى باشد. نقشه هاى زمين شناسى به مقياس 100000 :1 که 34 درصد کشور را مى پوشاند. تاکنون 223 برگ از اين نقشه ها تهيه و تلفيق گرديده اند و در حدود 242 برگ نقشه در دست تهيه مى باشد که پيش بينى ميشود تا سال 2006 تکميل گردند.

نقشه هاى موضوعى

(هم بصورت کاغذى و هم رقومى موجود است)

نقشه تکتونيک ايران به مقياس 1000000 :1

نقشه مگماتيک ايران به مقياس 1000000 :1

نقشه زمين‌شناسى اقتصادى ايران به مقياس 1000000 :1

نقشه کوه آب نگارى ايران به مقياس 1000000 :1

نقشه ژئومورفولوژى ايران به مقياس 1000000 :1

نقشه شدت کل مغناطيسى ايران به مقياس 1000000 :1

نقشه شدت کل مغناطيس هوايى به مقياس 250000 :1 (فاصله خط پرواز 5/7 کيلومتر در سه رنگ). داده‌هاى ژئوشيميايى حدود (يک سوم) سطح کشور که به روش سيستماتيک در مقياس 100000 :1 برداشت شده است و به صورت نقشه‌هاى رقومى انتشار عناصر (تک عنصرى و چند عنصرى) در دسترس مى‌باشد و بقيه بر اساس الويت در دست انجام است.

فعاليت هاى ديگر

مطالعات زمين‌شناسى مهندسى، بررسى مخاطرات طبيعى، تهيه اطلس لرزه‌خيزى و معرفى پهنه‌هاى لرزه‌خيز، بررسى‌هاى ديرينه شناختى از جمله پروژه‌هاى تحقيقاتى سازمان مى‌باشد. بررسيهاى ساختارى و زمين‌ساخت براى درک ارزيابى ژئوديناميک ايران مى‌باشد. مطالعه مقاطع اصلى مهم چينه‌شناسى به منظور انجام مطابقهاى چينه‌شناسى منطقه‌اي. مطالعات ماکروپالئونتولوژى، ميکروپالئونتولوژى، پالينولوژى و رخساره‌هاى کوچک. مطالعه سنگهاى رسوبى، محيط‌هاى رسوبى و آناليز حوضه‌اى . مطالعه دريا و محيط‌هاى دريايى و درياچه‌اى شروع شده و تحقيقاتى بر روى رسوبات درياچه‌هاى طبيعى، سواحل شمالى و جنوبى سدها، باتلاق‌ها و رودخانه‌ها انجام گرديده است. توسعه فعاليتهاى زمين شناسى دريايى از عمده فعاليت‌هاى آتى سازمان مى باشد. مطالعات سنگ‌نگارى، و سنگ‌شناسى سنگهاى آذرين درونى و بيرونى و سنگهاى دگرگونى براى شناخت مگماتيت و تکامل تدريجى سنگهاى متامورفيک ايران. کاربرد روشهاى دورسنجى و GIS (سيستم اطلاعات جغرافيايى) در تهيه نقشه‌هاى زمين‌شناسى ساختارى، نقشه‌هاى موضوعى و اکتشاف معدني. اداره مرکزى سازمان در تهران مى‌باشد. در پنج ناحيه شمال خاورى (تبريز)، شمال باخترى (مشهد)، جنوب (شيراز)، جنوب باخترى (اهواز)، و جنوب خاورى (کرمان) مراکزى براى ارائه خدمات زمين‌شناسى منطقه‌اى تÞسيس گرديده است. سازمان زمين‌شناسى و اکتشافات معدنى کشور همچنين با ديگر سازمان‌ها در ايران و خارج از ايران همکارى‌هاى متقابل و برنامه‌هاى تحقيقاتى مشترک دارد.

اکتشافات

مطالعات اکتشافى سازمان بر اساس مراحل زير انجام مى‌پذيرد :

شناسايى، پى‌گردى، اکتشافات معمومى و اکتشافات تفضيلي. مرحله شناسايى با تلفيق داده‌هاى توپوگرافى، ژئوشيمى، ژئوفيزيک هوايى، ماهواره‌اى، زمين شناسى و توزيع مواد معدنى در محيط GIS انجام مى‌پذيرد. با استفاده از نرم‌افزارهاى ويژه مدلسازى، در نهايت تلفيق آنها و تعيين محدوده‌هاى اميدبخش امکان‌پذير است. مراحل پى‌جويى، اکتشافات عمومى و اکتشافات تفضيلى براى مناطق اميدبخش طبق مراحل زير صورت مى‌پذيرد : نمونه‌گيرى، ثبت، طبقه‌بندى و ارزيابى ذخاير معدنى فلزى و غيرفلزى، و مطالعه ارتباط آنها با جايگاه زمين شناسى، تعيين نواحى که از نظر ميزبانى نهشته‌هاى معدنى داراى قابليت بالايى مى‌باشند . کشف ذخايرکانه‌هاى فلزى و صنعتى با استفاده از روشهاى اکتشافى مدرن، مطالعات کيفى و کمى مواد خام کانسارهاى فلزى، کانى‌هاى صنعتى و پيش‌بينى توان ذخاير با استفاده از روشهاى آمارى و ديگر روشهاى ارزيابي. مطالعات امکان پذيرى براى اکتشاف مواد خام معدنى فلزى و غير فلزى کاربرد روشهاى آزمايشگاهى براى مطالعه ترکيب، خلوص و منشÞ کانى هاى اقتصادي. پاره اى از فعاليت هاى اکتشافى که به مرحله نهايى و يا بهره بردارى رسيده اند عبارتند از: اکتشافات بوکسيت، فسفات، منيزيت، پتاس، آلونيت، طلا، نفلين سينيت، تيتانيوم، تنگستن، مس و ...

امکانات آزمايشگاهى

سازمان زمين‌شناسى و اکتشافات معدنى داراى يک سرى کامل تجهيزات مدرن آزمايشگاهى براى انجام فعاليتهاى تحقيقاتى و ارائه خدمات به دانشجويان و صنعت مى‌باشد.

آزمايشگاه پراش پرتو مجهول (XRD)

انجام آناليزهاى کيفى و کمى فازهاى متبلور و تعيين کانى‌ها در مواد خام معدني.

آزمايشگاه مادون قرمز (CT-IR)

اين آزمايشگاه مکمل آزمايشگاه پراش پرتو مجهول بوده و به تعيين نوع فازهاى آمورف، شيشه‌اى و محلولهاى جامد و مواد آلى مى پردازد.

آزمايشگاه فلوئورسانس پرتو مجهول

اين آزمايشگاه نتايج کيفى و کمى همه عناصر را در جدول تناوبى از (B-U) تهيه مى‌نمايد. حد آشکارسازى (ppm) به عدد اتمى و عناصر موجود در نمونه بستگى دارد. در اين آزمايشگاهها نمونه‌هاى خاک و سنگ و کانيهاى صنعتى براى عناصر کم مقدار و اصلى و کمياب با استفاده از روشهاى کلاسيک (تر) و بکارگيرى دستگاههاى مختلف مانند فتومتر شعله‌اى اسپکتروفتومتر، جذب اتمى مورد آزمايش قرار مى‌گيرند. دستگاههاى پيشرفته جذب اتمى مانند کوره گرافيتى و سيستم توليد هيدريد در آزمايشگاهشهاى آزمايشگاه ژئوشيمى موجود مى‌باشد که براى آناليز سرب، روى، مس، نيکل، کبالت، کادميوم، نقره، جيوه تنگستن و موليبدن در حد ppm بکار گرفته مى‌شود. تلفيقى از نشر اتمى اسپکترفتومتر و پلاسماى جفت شده القايى براى حدو تعيين 34 عنصر در نمونه‌‌هاى محلول، سنگ و خاک بکار گرفته مى‌شود.

آزمايشگاه نمونه‌کوبى (آماده سازى نمونه)

مجهز به انواع دستگاههاى سنگ شکن، پودرکن، الک‌هاى مختلف براى تهيه نمونه با دانه‌بندى ريز براى تجزيه‌هاى مختلف آزمايشگاهى مى‌باشد.

آزمايشگاه کانه نگارى

شناسايى و بررسى مقاطع نازک و صيقلى با ميکروسکوپ‌هاى نور بازتابيده انجام مى‌شود. مطالعات الکترون ميکروپروب نيز براى شناخت بافت کانى و ژنز نمونه انجام مى شود. اين آزمايشگاه با دانشگاهها و صنعت معدنکارى همکارى فعال دارد.